Ψυχίατρος Κατ' Οίκον στην Αθήνα Βασίλειος Μπισμπίκος — Ειδικός Ψυχίατρος

Τι κάνουμε όταν ο ηλικιωμένος ταράζεται ή αρνείται να πάει σε ιατρείο;
Η μετακίνηση σε ένα άγνωστο ιατρείο πυροδοτεί συχνά σύγχυση, διέγερση ή ακόμα και επιθετικότητα σε άτομα με άνοια. Γι' αυτό έρχομαι εγώ σε εσάς.

• Αξιολόγηση άνοιας: Παρατηρώ τον ασθενή στο γνώριμο περιβάλλον του — πώς κινείται, αν φροντίζει τον εαυτό του, αν τα φάρμακα είναι οργανωμένα ή χαοτικά. Όπου χρειάζεται, η γνωστική λειτουργία εκτιμάται με σταθμισμένα εργαλεία ελέγχου όπως το MoCA (Montreal Cognitive Assessment)[1]. Αυτά μου δίνουν πληροφορίες που κανένα ιατρείο δεν θα μου έδινε.
• Ρύθμιση Αγωγής: Συμπτωματική θεραπεία (π.χ. κατά της αϋπνίας ή της επιθετικής συμπεριφοράς). Παράλληλα αποφυγή της πολυφαρμακίας και διακοπή φαρμάκων που μπορεί να προκαλέσουν σύγχυση (ντελιρογόνα σκευάσματα).
• Καθοδήγηση φροντιστών και οικογένειας: Εξηγώ τι συμβαίνει, τι να περιμένουν, και πώς να διαχειρίζονται τις δύσκολες στιγμές χωρίς πανικό.

Τι κάνουμε όταν ο άνθρωπός μας έχει παραληρητικές ιδέες και αρνείται να δει γιατρό;
Σε καταστάσεις ψύχωσης, ο ασθενής συχνά δεν αναγνωρίζει ότι είναι άρρωστος (ανοσογνωσία) και κάθε προσπάθεια να τον πάτε σε ιατρείο μπορεί να ενισχύσει την καχυποψία. Η προσεκτική προσέγγιση στο δικό του περιβάλλον βοηθά καθοριστικά στην παράκαμψη αυτής της άρνησης.

• Εκτίμηση συμπτωμάτων: Αξιολογώ τόσο τα «θετικά» συμπτώματα (παραληρητικές ιδέες, ψευδαισθήσεις) όσο και τα «αρνητικά» (απάθεια, κοινωνική απόσυρση, ανηδονία).
• Σύγχρονη Αντιψυχωσική Αγωγή: Συνταγογράφηση επιλεγμένων φαρμάκων με στόχο την ελαχιστοποίηση των παρενεργειών, με βάση τα διεθνή κλινικά πρωτόκολλα (NICE CG178)[2]. Όπου η καθημερινή λήψη χαπιών είναι δύσκολη, προτείνω μηνιαία ενέσιμα σκευάσματα (LAIs), που εξασφαλίζουν σταθερή κάλυψη.
• Ψυχοεκπαίδευση και Υποστήριξη Οικογένειας: Εξηγώ στους συγγενείς πώς να αποκλιμακώνουν εντάσεις χωρίς αντιπαράθεση και πώς να αναγνωρίζουν τα πρώιμα σημάδια υποτροπής.

Πώς αντιμετωπίζεται η κατάθλιψη όταν δεν έχεις ενέργεια ούτε να σηκωθείς;
Το «δεν με ευχαριστεί τίποτα πια» (η λεγόμενη ανηδονία) είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημάδια της κλινικής κατάθλιψης. Σε συνδυασμό με τη διαρκή κόπωση, κάνει ακόμα και ένα τηλεφώνημα σε ιατρείο να μοιάζει βουνό.

• Διάγνωση κατάθλιψης: Ξεχωρίζω αν πρόκειται για μείζονα κατάθλιψη, δυσθυμία (χρόνια καταθλιπτική διάθεση), πένθος, ή σωματικό πρόβλημα που μιμείται κατάθλιψη (π.χ. υποθυρεοειδισμός, ανεπάρκεια B12). Η βαρύτητα των συμπτωμάτων μπορεί να αποτυπωθεί αντικειμενικά με αναγνωρισμένες κλίμακες όπως το Beck Depression Inventory (BDI-II)[3].
• Συνταγογράφηση: Ελεγχόμενη χορήγηση αντικαταθλιπτικών, με την επιλογή να καθοδηγείται τόσο από το πρωτόκολλο NICE NG222[4] όσο και από συγκριτικά δεδομένα αποτελεσματικότητας και ανεκτικότητας μεγάλης κλίμακας[5].
• Αντιμετώπιση προβλημάτων ύπνου χωρίς κίνδυνο εξάρτησης: Η αϋπνία τροφοδοτεί τον φαύλο κύκλο της κατάθλιψης. Η ομαλοποίηση του κιρκάδιου ρυθμού μπορεί να επιτευχθεί χρησιμοποιώντας φάρμακα που δεν προκαλούν εθισμό.

Έχω έντονες εναλλαγές διάθεσης. Πώς θα καταλάβω αν είναι Διπολική Διαταραχή;
Οι απλές μεταβολές στη διάθεση είναι φυσιολογικές. Ωστόσο, όταν είναι ακραίες, περνώντας από φάσεις υπερβολικής ενέργειας, ευφορίας, υπερέντασης ή παρορμητικότητας (μανία/υπομανία) σε περιόδους βαθιάς θλίψης και εξάντλησης (κατάθλιψη), τότε πρόκειται για ανησυχητικά μοτίβα που πρέπει να διερευνηθούν.

• Ξεχωρίζοντας τη Διπολική από τη Μονοπολική Κατάθλιψη: Προσεκτικός εντοπισμός υπομανιακών στοιχείων στο ιστορικό που συχνά διαφεύγουν.
• Φαρμακολογική Ρύθμιση: Αναπροσαρμογή της αγωγής (με έμφαση στους σταθεροποιητές διάθεσης), για τον έλεγχο των ακραίων διακυμάνσεων.
• Πρόληψη Υποτροπών: Εκπαίδευση στην αναγνώριση των προειδοποιητικών σημαδιών της νόσου. Η έγκαιρη παρέμβαση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς κάθε νέο επεισόδιο μπορεί να αυξάνει την ευαλωτότητα για μελλοντικά (φαινόμενο kindling)[6].

Πώς σταματούν οι κρίσεις πανικού και ο φόβος ότι «κάτι κακό θα πάθω»;
Παρ'όλο που ο φόβος αυτός είναι απόλυτα αληθινός, πρόκειται για ένα "λάθος συναγερμό" που σημαίνει το σώμα σας. Τα σωματικά συμπτώματα, όπως έντονη ταχυκαρδία, αίσθημα πνιγμού και σφίξιμο στο στήθος, "κόμπος" στο λαιμό καθώς και μούδιασμα, μιμούνται ένα καρδιακό επεισόδιο, ωστόσο στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κίνδυνος. Ο φαύλος κύκλος (κρίση πανικού -> φόβος ότι θα ξανασυμβεί -> νέο επεισόδιο) μπορεί να "σπάσει" με τη σωστή ψυχοφαρμακοθεραπεία.

• Γενικευμένο Άγχος: Το "άγχος χωρίς λόγο" και η μόνιμη ανησυχία οδηγεί σε βάθος χρόνου σε σωματική και ψυχική εξάντληση, το οποίο καθιστά την έγκαιρη παρέμβαση κομβική. Η ένταση του άγχους μπορεί να παρακολουθείται με ψυχομετρικά εργαλεία όπως η GAD-7[7].
• Αγοραφοβία: Στόχος η μείωση της αποφυγής και η σταδιακή βελτίωση της λειτουργικότητας, ώστε η έξοδος από το σπίτι να φαντάζει πλέον πιο εύκολη.
• Κοινωνική Φοβία: Αντιμετώπιση του συνεχούς φόβου της κριτικής και του άγχους της καθημερινής επαφής με κόσμο.

Γιατί νιώθω ότι ξαναζώ το τραύμα και πώς σταματούν οι εφιάλτες;
Στο Μετατραυματικό Στρες (PTSD), το νευρικό σύστημα παραμένει "εγκλωβισμένο" σε κατάσταση απειλής. Γι' αυτό το μυαλό σας αναπαράγει ξαφνικές, ανεπιθύμητες αναμνήσεις (flashbacks). Για την καταπολέμηση των χρόνιων εφιαλτών υπάρχουν ενδεδειγμένα φάρμακα.

• Διαγνωστικός Έλεγχος: Εκτίμηση της αυτόνομης υπερδιέγερσης και εντοπισμός πιθανού Σύνθετου PTSD (C-PTSD), όπως ορίζεται στο ICD-11 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας[8].
• Φάση Σταθεροποίησης: Δημιουργία ενός ασφαλούς θεραπευτικού πλαισίου ως απαραίτητη προϋπόθεση πριν την αντιμετώπιση του ψυχικού τραύματος.
• Παραπομπή για εξειδικευμένες θεραπείες: Τα φάρμακα κάνουν τα συμπτώματα πιο υποφερτά, αλλά η ριζική επεξεργασία του τραύματος γίνεται μέσω ψυχοθεραπείας. Οργανώνω την παραπομπή σας για EMDR ή θεραπεία έκθεσης — προσεγγίσεις που τεκμηριώνονται από την Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA)[9] — ενώ συνεχίζω τη φαρμακευτική σας παρακολούθηση.

Έχω σκέψεις που δεν μπορώ να σταματήσω και νιώθω την ανάγκη να τα ελέγχω όλα. Είναι OCD ή άγχος;
Η αλήθεια είναι ότι η Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (OCD) συνοδεύεται πάντα από έντονο άγχος και ανησυχία, καθώς οι ανεπιθύμητες σκέψεις (ιδεοληψίες) είναι επίμονες, παράλογες και ωθούν σε "τελετουργικά" ελέγχου (καταναγκασμούς), τα οποία δρουν ως μέτρο προσωρινής ανακούφισης. Από την άλλη, μια διαταραχή άγχους χαρακτηρίζεται από διαφορετικά κύρια συμπτώματα χωρίς την ύπαρξη καταναγκαστικών πράξεων. Η σωστή διάγνωση είναι το κλειδί.

• Στάθμιση Συμπτωμάτων: Λεπτομερής μέτρηση της έντασης των ιδεοληψιών με ειδικές κλίμακες όπως η Y-BOCS (Yale-Brown)[10].
• Φαρμακοθεραπεία: Επιλογή της κατάλληλης αγωγής με προσεκτική βελτιστοποίηση της δοσολογίας, ακολουθώντας τις συστάσεις του NICE CG31[11].
• Συνεργασία: Ενημέρωση γύρω από τη μέθοδο Έκθεσης και Πρόληψης Αντίδρασης (ERP).

Αναβάλλω διαρκώς υποχρεώσεις και δεν έχω συγκέντρωση. Είναι απλώς "τεμπελιά" ή ΔΕΠΥ;
Η χρόνια αναβλητικότητα, η αδυναμία οργάνωσης και το «αρχίζω κάτι και δεν το τελειώνω ποτέ» μπορεί να μην είναι θέμα χαρακτήρα, αλλά να πρόκειται για αδιάγνωστη ΔΕΠΥ που συνεχίζεται από την παιδική ηλικία.

• Διαφορική Διάγνωση: Προσεκτική διερεύνηση για αποκλεισμό άλλων αιτιών (π.χ. κατάθλιψη).
• Συνταγογράφηση: Περιλαμβάνει διεγερτικά και μη διεγερτικά σκευάσματα, με γνώμονα το Ευρωπαϊκό Consensus για τη ΔΕΠΥ ενηλίκων[12].
• ΔΕΠΥ στις γυναίκες: Στις γυναίκες η ΔΕΠΥ σπάνια μοιάζει με «υπερκινητικότητα». Εμφανίζεται συχνότερα ως διάσπαση προσοχής, εσωτερική υπερένταση, χρόνια εξουθένωση (burnout) και άγχος. Aκριβώς επειδή τα συμπτώματα είναι συχνά «κρυμμένα» (masking), είναι απαραίτητη μια πολύ προσεκτική αξιολόγηση, χωρίς πίεση χρόνου.

Μας ζήτησε ο συμβολαιογράφος "χαρτί ψυχιάτρου" για πληρεξούσιο / διαθήκη. Τι ακριβώς ελέγχεται;
Αυτό που ζητείται είναι η βεβαίωση δικαιοπρακτικής ικανότητας, η οποία διασφαλίζει την εγκυρότητα σε διαθήκες, μεταβιβάσεις και πληρεξούσια. Εξετάζεται αν το άτομο έχει επαρκή διαύγεια και αντίληψη ώστε να υπογράψει νομικά έγγραφα.

• Επιτροπές ΚΕΠΑ & Αναπηρία: Ψηφιακή υποβολή φακέλου (ΗΔΙΚΑ) για έγκριση επιδομάτων.
• Εισαγωγή σε Δομές: Βεβαίωση για την εγγραφή και φιλοξενία ηλικιωμένων σε Μονάδες Φροντίδας (Γηροκομεία).
• Εργασία & Διορισμοί: Πιστοποιητικά υγείας για αναλήψεις καθηκόντων (ΑΣΕΠ) και άδεια οπλοφορίας (προσωπικό ασφαλείας / security).